Sodyumun organizmada bir\u00e7ok i\u015flevi bulunmaktad\u0131r. Bunlardan baz\u0131lar\u0131; kan bas\u0131nc\u0131n\u0131n d\u00fczenlenmesi, sinirlerin uyar\u0131lmas\u0131 ve s\u0131v\u0131-elektrolit dengesinin sa\u011flanmas\u0131d\u0131r. Fazla t\u00fcketimi hipertansiyon, kardiyovask\u00fcler hastal\u0131klar, kanser, osteoporoz, b\u00f6brek hastal\u0131klar\u0131 ve obezite gibi bir\u00e7ok hastal\u0131kla ili\u015fkili bulunmu\u015ftur. G\u00fcnl\u00fck tuz t\u00fcketiminin 5 g\u2019dan az tutulmas\u0131 \u00f6nerilmektedir. T\u00fcrkiye\u2019de tuz t\u00fcketiminin g\u00fcnl\u00fck 15 g oldu\u011fu bildirilmektedir. \u00dclke genelinde tuz t\u00fcketiminin azalt\u0131lmas\u0131 i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmalar ba\u015flat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130\u015flenmi\u015f besinlerdeki tuzun azalt\u0131lmas\u0131, etiket bilgilerinde daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bilgi payla\u015f\u0131m\u0131 ve toplumun bilin\u00e7lendirilmesi gibi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n ard\u0131ndan a\u015f\u0131r\u0131 tuz t\u00fcketimiyle ili\u015fkili hastal\u0131klar\u0131n prevalans\u0131n\u0131n azalaca\u011f\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fclmektedir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde piyasada \u00e7ok \u00e7e\u015fitli tuzlar sat\u0131lmaktad\u0131r. Kaya tuzu, Himalaya tuzu, deniz tuzu, bambu tuzu, rafine tuzu bunlardan sadece birka\u00e7\u0131d\u0131r. Bu tuzlar\u0131n sa\u011fl\u0131k \u00fczerine etkilerinin daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar ile ortaya konulmas\u0131 gerekmektedir (\u00d6zt\u00fcrk & Garipa\u011fao\u011flu, J Health Sci 2018).<\/p>\n\n\n\n
Bir\u00e7ok epidemiyolojik \u00e7al\u0131\u015fma, daha y\u00fcksek sodyum ve daha d\u00fc\u015f\u00fck potasyum al\u0131m\u0131n\u0131n, kardiyovask\u00fcler hastal\u0131klar (CVD) riskinin artmas\u0131 ile ili\u015fkili oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrmektedir. Az say\u0131da \u00e7al\u0131\u015fma, diyet sodyum ve potasyum al\u0131m\u0131n\u0131n mortalite riski \u00fczerine ortak etkilerini incelemi\u015ftir. Sodyum ve potasyumun tahmini ola\u011fan al\u0131m\u0131n\u0131 ve bunlar\u0131n t\u00fcm nedenlere ve KVH mortalite risklerine ili\u015fkin oranlar\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131rmak, Ulusal Ulusal ve Beslenme S\u0131nav\u0131 Anketi Ba\u011flant\u0131l\u0131 \u00d6l\u00fcm Dosyas\u0131 (1988-2006), ulusal bir prospektif kohort \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 12.267 ABD’li yeti\u015fkinin temsili \u00f6rne\u011fi, t\u00fcm nedenleri, kardiyovask\u00fcler ve iskemik kalp (IHD) hastal\u0131klar\u0131 mortalite \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131. Ortalama 14.8 y\u0131ll\u0131k takip s\u00fcresince, 825 CVD \u00f6l\u00fcm\u00fc ve 443 IHD \u00f6l\u00fcm\u00fc dahil toplam 2270 \u00f6l\u00fcm vakas\u0131 belgelendi. Bulgularda, daha y\u00fcksek bir sodyum-potasyum oran\u0131n\u0131n, KVH ve t\u00fcm nedenlere ba\u011fl\u0131 mortalite riskinde belirgin art\u0131\u015f ile ili\u015fkili oldu\u011funu ve daha y\u00fcksek sodyum al\u0131m\u0131n\u0131n, genel Amerikan pop\u00fclasyonunda artm\u0131\u015f toplam mortalite ile ili\u015fkili oldu\u011funu g\u00f6stermektedir (Yang & Arkada\u015flar\u0131, 2011). Bu \u00e7al\u0131\u015fma kaya tuzu kullan\u0131m\u0131na ili\u015fkin bir \u00e7al\u0131\u015fma de\u011fildir.<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n T\u0131bbi otoritelerin en fazla g\u00fcvendikleri ara\u015ft\u0131rma ise 1988 <\/strong>y\u0131l\u0131nda yay\u0131nlanan ve 52 \u00fclkede yap\u0131lan 10 binden fazla ki\u015fiyi i\u00e7eren \u0130NTERSALT<\/strong> \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131d\u0131r (INTERSALT, 1988). Bu \u00e7al\u0131\u015fmada diyetteki tuz ile y\u00fcksek tansiyon aras\u0131nda olumlu, fakat zay\u0131f da olsa bir korelasyon (ili\u015fki) bulunmu\u015f. Yani bu \u00e7al\u0131\u015fmaya g\u00f6re tuz t\u00fcketimi art\u0131k\u00e7a tansiyon da art\u0131yor neticesi \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n INTERSALT ara\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131n daha kayda de\u011fer bir ara\u015ft\u0131rma olabilmesi i\u00e7in, ya\u015fam \u015fartlar\u0131na ait di\u011fer fakt\u00f6rlerin sabit tutuldu\u011fu \u00f6rnekler aras\u0131nda bir ili\u015fkinin saptanmas\u0131 gerekirdi. Bu \u015fekilde bir ara\u015ft\u0131rma, Panama\u2019n\u0131n San Bas adalar\u0131nda ya\u015famakta olan Kuka yerlileri <\/strong>\u00fczerinde yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (Hooper & Arkada\u015flar\u0131, 2009). Daha \u00f6nce tuza eri\u015fme imk\u00e2n\u0131 olmayan bu kabile \u00fcyeleri, yakla\u015f\u0131k 50 y\u0131l \u00f6nce tuz oran\u0131 y\u00fcksek bir adaya topluca g\u00f6\u00e7 etmi\u015fler. Ama diyetlerindeki tuzun artmas\u0131na ra\u011fmen tansiyonlar\u0131 de\u011fi\u015fmeden kalm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6zetle \u0130NTERSALT \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda yayg\u0131n kan\u0131n\u0131n aksine tuz t\u00fcketimi ile hipertansiyon aras\u0131nda bir ili\u015fki saptamam\u0131\u015ft\u0131r. Ama nedense t\u0131bbi otoritelerin \u00e7o\u011fu bu ger\u00e7e\u011fi g\u00f6rmemektedir (Ayd\u0131n, 2018).<\/p>\n\n\n\n Bir ara\u015ft\u0131rmada tuz k\u0131s\u0131tlamas\u0131 yap\u0131lan hipertansiyonlu hastalar\u0131n, yap\u0131lmayanlara oranla daha fazla enfarkt\u00fcs ge\u00e7irdiklerini g\u00f6sterilmi\u015ftir (Alderman, Cohen, & Madhavan, 1998). Ba\u015fka bir ara\u015ft\u0131rmada da az tuz t\u00fcketenlerde \u00f6l\u00fcm oranlar\u0131 daha y\u00fcksek bulunmu\u015f (Holenberg & Arkada\u015flar\u0131, 1997). Ama nedense t\u0131p d\u00fcnyas\u0131 bu tarz \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 g\u00f6rmezden gelmektedir (Ayd\u0131n, 2018). Ba\u015fka \u00e7al\u0131\u015fmalar da var. Mesela American Journal of Medicine 2006\u2019da yay\u0131nlanan 78 milyon insan \u00fczerinde 14 y\u0131l boyunca yap\u0131lan bir \u00e7al\u0131\u015fmada d\u00fc\u015f\u00fck tuz kullananlarda kalp-damar hastal\u0131\u011f\u0131ndan \u00f6lenlerin daha fazla oldu\u011funu g\u00f6sterilmi\u015ftir (Cohen, Hailpern, Fang, & Alderman, 2006). <\/em>Bu \u00e7ok say\u0131da ara\u015ft\u0131rmay\u0131 i\u00e7eren meta analizde 6 aydan uzun s\u00fcre tuz k\u0131s\u0131tlamas\u0131 yap\u0131lan kontroll\u00fc \u00e7al\u0131\u015fmalar ele al\u0131nm\u0131\u015f. Gerek normal tansiyonlu gerekse de y\u00fcksek tansiyonlu ki\u015filerde, tuz k\u0131s\u0131tlamas\u0131 yap\u0131lan gruplarla yap\u0131lmayan gruplar aras\u0131nda \u00f6l\u00fcm oranlar\u0131n\u0131n farkl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f. Hatta tuz k\u0131s\u0131tlamas\u0131 uygulanan kalp yetersizlikli hastalarda \u00f6l\u00fcm oranlar\u0131n\u0131n daha y\u00fcksek oldu\u011fu saptanm\u0131\u015f.<\/p>\n\n\n\n \u00d6te yandan y<\/em><\/strong>ap\u0131lan bir ara\u015ft\u0131rmada d\u00fc\u015f\u00fck tuz t\u00fcketiminin kalp hastal\u0131\u011f\u0131ndan \u00f6l\u00fcm oranlar\u0131n\u0131 art\u0131rd\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f (Taylor & Arkada\u015flar\u0131, 2011). 2011\u2019da yap\u0131lan bir Harvard ara\u015ft\u0131rmas\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fck tuz alanlarda daha fazla ins\u00fclin direnci ve diyabet geli\u015fti\u011fi g\u00f6sterilmi\u015ftir (Garg & Arkada\u015flar\u0131, 2011). 2011\u2019de tip II diyabetiklerde yap\u0131lan bir \u00e7al\u0131\u015fmada d\u00fc\u015f\u00fck tuz alanlarda hem kardiyovask\u00fcler hastal\u0131klardan hem de di\u011fer nedenlerden \u00f6lenlerin daha fazla oldu\u011fu g\u00f6sterilmi\u015ftir (Ekinci & Arkada\u015flar\u0131, 2011). Diyabetin en \u00f6nemli hipertansiyon nedeni oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrseniz yap\u0131lan i\u015fin ne kadar yanl\u0131\u015f oldu\u011funu anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Yani tuzu k\u0131s\u0131tlarsan\u0131z, tansiyonu d\u00fc\u015f\u00fcrece\u011finize tam tersi artmaktad\u0131r (Ayd\u0131n, 2018).<\/p>\n\n\n\n V\u00fccudumuzda tuz azl\u0131\u011f\u0131 varsa renin-anjiyotensin-aldosteron hormon sistemi aktive olmaktad\u0131r. Bu hormon sistemi b\u00f6breklerdeki d\u00e2hil b\u00fct\u00fcn damarlar\u0131m\u0131z\u0131 b\u00fczerek idrarla sodyum kayb\u0131n\u0131 azaltmakta, sodyumu tutmaktad\u0131r. Yani tuzu az t\u00fcketirsek damarlar\u0131m\u0131z\u0131 b\u00fcz\u00fc\u015fmekte; bu b\u00fcz\u00fcme tuzu tutmakta ama tansiyonumuzu da y\u00fckseltmektedir (Ayd\u0131n, 2018).<\/p>\n\n\n\n Ara\u015ft\u0131r\u0131c\u0131lar tuz tad\u0131 ve motivasyon ve duygulan\u0131m ile ilgili s\u00fcre\u00e7lerin limbik \u00f6n beyinde i\u00e7 i\u00e7e girdi\u011fini g\u00f6stermi\u015fler. Bu nedenle tuz dengesindeki de\u011fi\u015fiklikler miza\u00e7 ve davran\u0131\u015f bozukluklar\u0131na ve hatta Alzheimer geli\u015fimine katk\u0131da bulunmaktad\u0131r. Bir ara\u015ft\u0131rmada tuzu k\u0131s\u0131tlanan farelerin daha \u00f6nceleri zevk ald\u0131klar\u0131 faaliyetleri yapmad\u0131klar\u0131 saptanm\u0131\u015f (Renneboog & Arkada\u015flar\u0131, 2006).<\/p>\n\n\n\n Hayattan zevk almamak depresyonun en \u00f6nemli \u00f6zelli\u011fi, yani tuzun depresyonu \u00f6nleyici bir \u00f6zelli\u011fi bulunmaktad\u0131r. Belki de bu y\u00fczden baz\u0131 insanlar tuza \u00e7ok d\u00fc\u015fk\u00fcnd\u00fcr. Tuz eksikli\u011fi i\u015ftahs\u0131zl\u0131k, konsantrasyon azl\u0131\u011f\u0131, dikkat eksikli\u011fi, yorgunluk, ba\u015f a\u011fr\u0131s\u0131, uyku bozukluklar\u0131, t\u00fckenmi\u015flik hissi, a\u011f\u0131z tad\u0131n\u0131n bozulmas\u0131, susuzluk hissi ve d\u00fc\u015fme ve k\u0131r\u0131klara da yol a\u00e7maktad\u0131r. Bir\u00e7ok insanda bu belirtiler olabilmekte, ama bunlar hekimler taraf\u0131ndan nadiren tuz eksikli\u011fine ba\u011flanmaktad\u0131r (Ayd\u0131n, 2018). Bu mineraller kaynak suyu ve maden sular\u0131nda da bulunuyorlar ve sa\u011fl\u0131\u011f\u0131m\u0131z i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemli. Sadece bir \u00f6rnek vermek istiyorum ABD\u2019de Texas\u2019ta lityumdan fakir sular\u0131n i\u00e7ildi\u011fi b\u00f6lgelerde cinayet, h\u0131rs\u0131zl\u0131k, soygunculuk, tecav\u00fcz ve intihar olgular\u0131n\u0131n daha \u00e7ok g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc saptanm\u0131\u015f (Schrauzer , Shrestha, & Flores-Arce, 1992).<\/p>\n\n\n\n Bir\u00e7ok ya\u015fl\u0131 hastaya s\u0131cak havalarda d\u0131\u015far\u0131 \u00e7\u0131kmay\u0131n deniyor. Bu ki\u015filer e\u011fer tuz k\u0131s\u0131tlamas\u0131 yap\u0131yorlarsa bay\u0131labiliyor ve kalp krizi ge\u00e7irebilmektedir. 2002 Boston Maratonunda ko\u015fucular\u0131n %29\u2019unda tuz d\u00fc\u015f\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc geli\u015fmi\u015f (Almond & Arkada\u015flar\u0131, 2005). Tabii ki bu durum performanslar\u0131na da yans\u0131m\u0131\u015f, bu gibi zorlu aktivitelerde suyla birlikte mutlaka tuz da al\u0131nmas\u0131 gerekti\u011fini g\u00f6stermi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n B\u00f6brek\u00fcst\u00fc bezi yetersizli\u011fi ve kistik fibroz gibi tuz kaybettiren hastal\u0131klarda ise ola\u011fandan daha fazla tuz t\u00fcketmek gerekmektedir. Tuz k\u0131s\u0131tlamas\u0131 b\u00f6brekleri de tahrip edip hipertansiyona sebep olabilmekte, u nedenle \u00e7ok dikkatli olmak gerekmektedir. Konjestif kalp yetersizli\u011fi ve b\u00f6brek yetersizli\u011fi gibi su ve tuz at\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 zorla\u015ft\u0131ran hastal\u0131klarda ise tuz t\u00fcketimi azalt\u0131lmal\u0131d\u0131r. Bu tedavinin ayarlanmas\u0131 kan ve idrar sodyumuna bak\u0131larak hekim g\u00f6zetimi alt\u0131nda yap\u0131lmal\u0131d\u0131r (Ayd\u0131n, 2018).<\/p>\n\n\n\n Az tuz almak kemik k\u0131r\u0131klar\u0131n\u0131 ve kemik erimesini de art\u0131r\u0131yor. Mesela bir ara\u015ft\u0131rmada 364 k\u0131r\u0131kl\u0131 ya\u015fl\u0131 hastan\u0131n (65 ya\u015ftan b\u00fcy\u00fck) ve ayn\u0131 say\u0131da k\u0131r\u0131ks\u0131z hastan\u0131n serum soydun seviyelerine bak\u0131lm\u0131\u015f K\u0131r\u0131ks\u0131zlar\u0131n %4.1\u2019inde kan sodyum de\u011ferleri d\u00fc\u015f\u00fck bulunurken k\u0131r\u0131kl\u0131larda bu oran iki kattan daha fazla (%9.1) g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr (Sandhu & Arkada\u015flar\u0131, 2009). <\/p>\n\n\n\n Do\u011fal topluluklar eri\u015febildikleri s\u00fcrece tuz t\u00fcketmi\u015fler. Ama daha fazla tuz t\u00fcketen do\u011fal topluluklar da var; Tibet\u2019teki Fala Nomadlar<\/strong> gibi. Bu insanlar\u0131n ana men\u00fcleri s\u00fct, peynir, antilop, yak ve tereya\u011f\u0131. Nerdeyse hi\u00e7 meyve ve sebze yemiyorlar, ama \u00e7ok bol tuz t\u00fcketiyorlar (10-15 gram kadar Himalaya tuzu). Nomadlar tuzun kendilerini sa\u011fl\u0131kl\u0131 yapt\u0131\u011f\u0131na inan\u0131yorlar. Nitekim bu Tibet kabile bireylerinin kan bas\u0131nc\u0131 de\u011ferleri, bizimkilerden daha d\u00fc\u015f\u00fck ve \u00e7ok uzun ya\u015f\u0131yorlar (Life, 2018). \u0130nsan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 ile ilgili bir\u00e7ok kanaat \u00f6nderi genellikle tuzun fazla miktarda al\u0131nmamas\u0131 konusuna odaklanm\u0131\u015flar. Ama nedense tuzun kalitesi, yani do\u011fal olup olmamas\u0131<\/strong> onlar\u0131 fazla ilgilenilmemektedir (Ayd\u0131n, 2018).<\/p>\n\n\n\n